бир

Кыргызча

Этимологиясы

Байыркы түрк тилиндеги **bir** (бир) сөзүнөн келип чыккан. Бардык түрк тилдеринде (мисалы: казакча — бір, өзбекче — bir, түркчө — bir, татарча — бер) баштапкы маанисин жана формасын дээрлик өзгөртпөй сактап калган.

Сан атооч

• Түрү: жөнөкөй
• Маанилик тобу: эсептик
• Муундарга бөлүнүшү: бир
• Уңгу: -бир-
• Айтылышы ЭФА: /[bˈir]/

Мааниси

1. Эсептик сан нөлдөн кийин жана экиден мурун пайда болот.
   1. ◆ Анын чөнтөгүндө бир эле сом бар экен.

Гиперонимдер

1. сан, сан атооч, эсеп

---

бир сөзүнүн жөндөлүшү

	жекелик	көптүк
атооч	бир	бирлер
илик	бирдин	бирлердин
барыш	бирге	бирлерге
табыш	бирди	бирлерди
жатыш	бирде	бирлерде
чыгыш	бирден	бирлерден

таандык мүчөлөр менен өзгөрүшү

1. жак (менин)
жөндөмө	жекелик	көптүк
атооч	бирим	бирлерим
илик	биримдин	бирлеримдин
барыш	бириме	бирлериме
табыш	биримди	бирлеримди
жатыш	биримде	бирлеримде
чыгыш	биримден	бирлеримден
1. жак көп. (биздин)
жөндөмө	жекелик	көптүк
атооч	бирибиз	бирлерибиз
илик	бирибиздин	бирлерибиздин
барыш	бирибизе	бирлерибизе
табыш	бирибизди	бирлерибизди
жатыш	бирибизде	бирлерибизде
чыгыш	бирибизден	бирлерибизден
2. жак (сенин)
жөндөмө	жекелик	көптүк
атооч	бириң	бирлериң
илик	бириңдин	бирлериңдин
барыш	бириңе	бирлериңе
табыш	бириңди	бирлериңди
жатыш	бириңде	бирлериңде
чыгыш	бириңден	бирлериңден
2. жак көп. (силердин)
жөндөмө	жекелик	көптүк
атооч	бириңер	бирлериңер
илик	бириңердин	бирлериңердин
барыш	бириңере	бирлериңере
табыш	бириңерди	бирлериңерди
жатыш	бириңерде	бирлериңерде
чыгыш	бириңерден	бирлериңерден
2. жак сылык (сиздин)
жөндөмө	жекелик	көптүк
атооч	бириңиз	бирлериңиз
илик	бириңиздин	бирлериңиздин
барыш	бириңизге	бирлериңизге
табыш	бириңизди	бирлериңизди
жатыш	бириңизде	бирлериңизде
чыгыш	бириңизден	бирлериңизден
2. жак көп. сылык (сиздердин)
жөндөмө	жекелик	көптүк
атооч	бириңиздер	бирлериңиздер
илик	бириңиздердин	бирлериңиздердин
барыш	бириңиздерге	бирлериңиздерге
табыш	бириңиздерди	бирлериңиздерди
жатыш	бириңиздерде	бирлериңиздерде
чыгыш	бириңиздерден	бирлериңиздерден
3. жак (анын)
жөндөмө	жекелик	көптүк
атооч	бири	бирлери
илик	биринин	бирлеринин
барыш	бирине	бирлерине
табыш	бирин	бирлерин
жатыш	биринде	бирлеринде
чыгыш	биринен	бирлеринен

Мааниси

1. Кимдир, кандайдыр.
   1. ◆ Кечээ сизди бир киши издеп келди.
2. Кайсы бир адам, бирөө, белгисиз киши же нерсе. Жак, сан, жөндөмө мүчөлөрүн улап (бири, бирибиз, бирлери), сүйлөмдө ээ же толуктоочтун кызматын аткарат.
   1. ◆ Бирлери "барбайбыз" дешет, бирлери "барабыз" дешет.
   2. ◆ Алардын бири да калган жок.
3. Кыйынчылык, балээ, азап, өтө жагымсыз окуя.
   1. ◆ Сенин бул кылыгың бирди көрсөтөт.
   2. ◆ Ал унчукпай жүрүп эле бирди кылат.
4. Пир сөзүнүн варианты. Диний же руханий устат, колдоочу.
   1. ◆ Бул өнөрдүн бири (пири) колдосун.
5. (Диалектилик маани). Түштүк сүйлөшүндө кездешкен дары өсүмдүктүн аталышы. түштүк диал.

Синонимдери

1. кимдир, кандайдыр, кайсы бир
2. бирөө, кээ бирлери, кай бирлери, бирөө-жарым
3. балээ, азап, мүшкүл, кыйынчылык, апаат
4. пир, колдоочу, устат, кожо
5. —

---

Тактооч

Мааниси

1. (Мезгил тактооч маанисинде). Качандыр бир убакта, кайсы бир белгисиз мезгилде.
   1. ◆ Бир күнү бараарбыз.
2. (Сыпат тактооч маанисинде). Чогуу, жапырт, бир убакта, дароо.
   1. ◆ Орозойдун он тамыры бир келиптир. ◆ Таң атканын ошондо бир билдик.
3. Кыймыл-аракеттин кескин, катуу, күчтүү же чечкиндүү аткарылганын баса белгилейт.
   1. ◆ Атты камчы менен бир салды. ◆ Мунун азабын бир тартат.
4. Кайталанма, кезектешкен аракетти же абалды билдирет.
   1. ◆ Ал бир туруп жакшы окуйт, бир туруп жалкоолонот.
   2. ◆ Суу бир көбөйүп, бир азаят.
5. (Күчөтүлгөн тануу). «Да» бөлүкчөсү жана терс формадагы этиш менен бирге келип, иш-аракеттин эч качан аткарылбаганын же такыр болбогонун бекемдейт.
   1. ◆ Ал биздикине бир да келбейт.

Синонимдери

1. бир күнү, качандыр бир убакта
2. дароо, чогуу, жапырт
3. кескин, катуу
4. —
5. эч качан, такыр

Тектеш сөздөрү

Жакын тектеш сөздөрү

• Зат атоочтор: бирдик, биримдик, биринчилик, бирөө
• Сын атоочтор: биринчи, бирдей, бирдиктүү
• Этиштер: биригүү, бириктирүү, биргелешүү
• Тактоочтор: бирге, бирден, бирин-серин, бирде
• Башка формалары: бири, бирин, бириси, бирин-бири

Котормолор

Кардиналдык сан нөлдөн кийин жана экиден мурун пайда болот

Азербайжанчаaz: bir (az), vahid (az) Англисчеen: one (en), a (en) Арабчаar: واحد (ar) (wāḥid) Армянчаhy: մեկ (hy) (mek) Башкыртчаba: бер (ba) Беларусчаbe: адзін (be) Болгарчаbg: един (bg) Вьетнамчаvi: một (vi) Грекчеel: ένα (el) (éna) Гүржүчөka: ერთი (ka) (erti) Данчаda: en (da) Жапончоja: 一 (ja) (ichi) Ивритчеhe: אחד (he) ('ekhád) Индонезиячаid: satu (id) Исландчаis: einn (is) Испанчаes: uno (es) Италиячаit: uno (it) Казакчаkk: бір (kk) Кореячаko: 하나 (ko) Кырымтатарчаcrh: bir (crh) Кытайчаzh: 一 (zh) Латынчаla: unus (la) Латышчаlv: viens (lv) Литовчоlt: vienas (lt) Мажарчаhu: egy (hu) Немисчеde: eins (de), ein (de) Ногойчоnog: бир (nog) Норвежчеno: en (no) Норвежчеnn (нүнорск): ein (nn) Орусчаru: один (ru) Парсычаfa: یِک‎ (fa) (yek) Полякчаpl: jeden (pl) Португалчаpt: um (pt) Румынчаro: unu (ro) Русинчеrue: єден (rue) Сингалчаsi: එක (si) (eka) Словакчаsk: jeden (sk) Словенчеsl: en (sl), eden (sl) Тажикчеtg: як (tg) Тамилчеta: ஒன்று (ta) (oṉṟu) Татарчаtt: бер (tt) Түркмөнчөtk: bir (tk) Түркчөtr: bir (tr) Уйгурчаug: بىر‎ (ug) (bir) Украинчеuk: один (uk) Финчеfi: yksi (fi) Французчаfr: un (fr) Хиндичеhi: एक (hi) Чехчеcs: jeden (cs) Шведчеsv: ett (sv) Эстончоet: üks (et) Өзбекчеuz: bir (uz)

x	1...	2...	3...	4...	5...	6...	7...	8...	9...	10...
1 – 10 (x):	бир	эки	үч	төрт	беш	алты	жети	сегиз	тогуз	он
11 – 20 (10+x):	он бир	он эки	он үч	он төрт	он беш	он алты	он жети	он сегиз	он тогуз	жыйырма
10 – 100 (10x):	он	жыйырма	отуз	кырк	элүү	алтымыш	жетимиш	сексен	токсон	жүз
100 – 1000 (100x):	жүз	эки жүз	үч жүз	төрт жүз	беш жүз	алты жүз	жети жүз	сегиз жүз	тогуз жүз	миң
Миллион:	миллион

Калып:template other